Giriş
Voleybol arenası yalnız oyunun keçirildiyi yer deyil. Döşəmənin elastikliyi, işıqlandırma, tavanın hündürlüyü və tribunaların quruluşu idmançıların hərəkətinə, məşqin keyfiyyətinə və tamaşaçıların oyunu izləməsinə birbaşa təsir edir. Buna görə Azərbaycanın voleybol infrastrukturunu qiymətləndirərkən yalnız iri tədbirlərə ev sahibliyi etmək imkanına deyil, idman zalları və onların gündəlik istifadəsinə də baxmaq lazımdır.
Əsas məsələ tribunaya neçə nəfərin yerləşməsindən ibarət deyil. Komandalar ilboyu harada məşq edir, idman zalları yarış standartlarına nə dərəcədə uyğundur və obyektlər matçlardan sonra nə qədər səmərəli istifadə olunur? Bu suallara cavab vermək üçün hər zalın vəziyyətini, əlçatanlığını və avadanlığını ardıcıl, müqayisə edilə bilən meyarlarla qiymətləndirmək lazımdır. Açıq inventar və ölçülə bilən göstəricilər olmadan konkret obyektlər barədə qəti nəticəyə gəlmək doğru olmaz.
Olimpiya Oyunları və FIFA Dünya Kuboku kimi meqaidman tədbirləri stadionlar və geniş xidmət infrastrukturu tələb edir. Ancaq bu miqyas voleybol üçün hazır resept deyil: idman zalları üçün dəyər tutumundan çox, il ərzində idmançılara, klublara və yerli icmaya verdiyi fayda ilə ölçülür.
Komandalar və oyunçuların gözü ilə
Komanda üçün yaxşı zal, ilk növbədə, etibarlı məşq mühiti olmalıdır. Döşəmənin sürüşkənliyi və zərbəni udma qabiliyyəti, torun və dirəklərin düzgün quraşdırılması, meydançanın ölçüləri, işıqlandırmanın bərabərliyi və tavanın hündürlüyü gündəlik məşqlərə təsir edir. Xırda görünən qüsurlar belə sıçrayış, eniş və müdafiə mövqeyində təhlükəsizlik problemi yarada bilər. Bu xüsusiyyətlər idman zalları üçün əsas keyfiyyət göstəriciləridir.
Oyunçuların ehtiyacları əsas meydança ilə məhdudlaşmır. İsinmə sahəsi, güc və bərpa məşqləri üçün otaqlar, soyunub-geyinmə otaqları, tibbi baxış imkanı və inventar saxlama yeri vahid sistemin hissələridir. Bu imkanlar olmadıqda və ya meydança ilə əlaqəsi yaxşı qurulmadıqda, məşq vaxtı logistika işlərinə sərf olunur. Məşqçi isə proqramı zalın məhdudiyyətlərinə uyğunlaşdırmağa məcbur qalır. İdman zalları bu ehtiyacları birlikdə qarşılamalıdır.
Klublar və milli komandalar üçün məşq infrastrukturu istedadların inkişafında da mühüm rol oynayır. Gənc oyunçuların məktəb və klub məşqləri arasında uzun yol getməsi, zalın müəyyən saatlarda əlçatmaz olması və ya avadanlığın növbə ilə istifadə edilməsi məşqlərin davamlılığını poza bilər. Buna görə idman zalları yalnız elit komandaların bazası deyil, geniş iştirakçılıq üçün gündəlik məkan kimi də qiymətləndirilməlidir. İdman zalları əlçatan olduqda məşq imkanları daha geniş auditoriyanı əhatə edir.
Azarkeşlərin oyun təcrübəsinə tribunadan görünüş, giriş-çıxış, oturacaqlar, sanitar qovşaqlar və nəqliyyat əlaqələri təsir edir. Düzgün layihələndirilmiş kiçik və orta tutumlu arena azarkeşləri oyuna daha yaxın hiss etdirə və atmosferi gücləndirə bilər. Tutumun böyüklüyü isə özlüyündə keyfiyyətə zəmanət vermir. İdman zalları peşəkar matçlar və həvəskar məşqlər üçün eyni məkanda istifadə oluna bilər, ancaq bunun üçün cədvəl və təhlükəsizlik qaydaları əvvəlcədən düşünülməlidir.
Əsas amillər
Birinci meyar döşəmədir. Voleybol üçün uyğun səth hamar və bərabər olmalı, sürüşmə riskini azaltmalı və eniş zamanı zərbəni yumşaltmalıdır. Səthin vəziyyəti, xətlərin aydınlığı, dirəklərin sabitliyi və torun gərginliyi müntəzəm yoxlanmalıdır. İdman zalları üçün təmirə yalnız görünən zədə yarandıqdan sonra başlamaq kifayət deyil.
İkinci meyar texniki avadanlıq və işıqlandırmadır. Topun aydın görünməsi üçün işıq meydançaya bərabər düşməli, parıltı və kəskin kölgələr yaratmamalıdır. Elektron табло, səs sistemi, hakim masası və yayım üçün bağlantılar yarış səviyyəsinə uyğun seçilməli, işləkliyi isə mütəmadi yoxlanmalıdır. Avadanlığın alınması, istismarı və ona görə məsuliyyət idman zalları üçün vahid planın tərkib hissəsi olmalıdır.
Üçüncü məsələ təhlükəsizlikdir. Tamaşaçı və idmançı axınları ayrılmalı, təxliyə yolları açıq saxlanmalı, tibbi yardım əlçatan olmalı və fövqəladə hallara hazırlıq gündəlik idarəetməyə daxil edilməlidir. Tribunaların tutumu yalnız layihədə göstərilən rəqəmdən ibarət deyil: tədbir zamanı girişlərin sayı, keçidlərin eni və nəzarət qaydaları da nəzərə alınmalıdır. Bu tələblər idman zalları, həm iri turnirlər, həm də məktəb və klub oyunları üçün vacibdir.
Dördüncü məsələ mövcud arenanı təmir etmək və ya yenisini tikmək arasında seçimdir. Binanın konstruksiyası, yerləşməsi və istismar imkanları müasir tələblərə cavab verirsə, arena təmiri daha məqsədəuyğun ola bilər. Ancaq yalnız görünən hissələrin yenilənməsi havalandırma, əlçatanlıq, döşəmə və enerji səmərəliliyi ilə bağlı problemləri həll etməyəcək. Qərar texniki auditə, ümumi xərclərə və obyektin gələcəkdə necə istifadə olunacağına əsaslanmalıdır. Bu yanaşma idman zalları üçün də eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir.
Beynəlxalq nümunələr planlaşdırma üçün faydalıdır, amma onları mexaniki şəkildə təkrarlamaq olmaz. Khalifa International Stadium və Qatar Foundation Stadium kimi obyektlər meqaidman tədbirlərinin infrastrukturu müzakirə edilərkən nəzərdən keçirilə bilər, lakin stadion həlləri voleybol zalının ehtiyaclarını əvəz etmir. Afinada eramızdan əvvəl 331-ci ildə ilk U formalı, yerə batırılmış stadionun tikilməsi idman məkanlarının tarixinin qədimliyini göstərir. Bununla belə, hər dövrün öz ehtiyacları var və idman zalları da həmin ehtiyaclara uyğun planlaşdırılmalıdır.
İrimiqyaslı layihələrdən daha konkret dərslər də çıxarmaq olar. 1908-ci il Olimpiadasında Böyük Britaniyanın White City Stadium-u təxminən 80 min tamaşaçı qəbul edirdi, lakin 1980-ci illərdə söküldü. Atlanta 1996 Olimpiadası üçün tikilən stadionların Oyunlardan sonra beysbol üçün istifadə edilməsi planlaşdırılmışdı. Sidney 2000-də isə oturacaqlar elə qurulmuşdu ki, sonradan arenanın tutumunu azaltmaq mümkün olsun. Belə planlaşdırma idman zalları üçün də faydalıdır.
Bu nümunələrin ortaq dərsi obyektlərin gələcəkdə necə istifadə olunacağını əvvəlcədən planlaşdırmaqdır. Tutumun artırılması və ya azaldılması ətraf ərazinin istifadəsindən, sıxlıqdan, əlçatanlıqdan və nəqliyyat əlaqələrindən asılıdır. Azərbaycanda dövlət investisiyalarını da yalnız tikinti xərci ilə ölçmək olmaz: baxım, enerji, işçi heyəti və tədbirlərdənkənar istifadə uzunmüddətli hesablamaya daxil edilməlidir. Dövlət investisiyaları idman zalları üçün davamlı istismar planı ilə müşayiət olunmalıdır.
Matç ssenarisi
Təsəvvür edək ki, bir arena eyni gündə gənclər turnirinə və axşam əsas komandanın oyununa hazırlaşır. Döşəmə təmiz və hamar, avadanlıq əvvəlcədən yoxlanmış, isinmə zonası isə oyun meydançasından ayrılmışdırsa, hazırlıq mərhələləri vaxt itirmədən növbələşə bilər. İdman zalları bu cür çevik istifadəyə uyğun qurulmadıqda top və inventarın daşınması, meydançanın yenidən qurulması və gecikmiş yoxlamalar komandanın hazırlıq ritmini poza bilər.
Matç başlayanda işıqlandırmanın bərabərliyi, tavanın topun uçuşuna mane olmaması və tribunalardan meydançanın yaxşı görünməsi ön plana çıxır. Oyun uzandıqca ehtiyat oyunçular üçün yer, hakimlərin iş şəraiti və tibbi xidmətə çıxış da əhəmiyyət qazanır. Azarkeş axını düzgün təşkil edilməyibsə, oyun nə qədər yaxşı keçsə də, girişdə yaranan sıxlıq zal barədə ümumi təəssüratı korlaya bilər. İdman zalları üçün aydın hərəkət sxemi belə halların qarşısını almağa kömək edir.
Bu ssenaridə bina idmançıların, tamaşaçıların və obyektin idarəçilərinin ehtiyaclarına cavab verməlidir. Yoxlama siyahısı yalnız yarış günü ilə məhdudlaşmamalı, məşq saatlarını, texniki baxışı, təmizliyi, təmir cədvəlini və fövqəladə hallar üzrə prosedurları da əhatə etməlidir. Belə yanaşma idman zalları və arenaları görünüşünə görə deyil, mövsüm boyu fasiləsiz işləməsinə görə qiymətləndirməyə imkan verir.
Nəticə
Azərbaycanda voleybol infrastrukturunun gücü bir neçə böyük obyektin mövcudluğundan deyil, idman zalları və onların gündəlik keyfiyyətindən, bir-birini tamamlamasından asılıdır. Komandalar üçün uyğun meydança, təhlükəsiz döşəmə, işlək texniki avadanlıq və məşq vaxtının əlçatan olması əsas şərtlərdir. Tamaşaçı tutumu isə mənzərənin yalnız bir hissəsidir.
Hər obyekti aydın meyarlarla qiymətləndirmək lazımdır: texniki vəziyyət, istifadə sıxlığı, təmir ehtiyacı, nəqliyyat əlçatanlığı və tədbirlərdənkənar fayda. Stadion təcrübəsindən miqyas və çevik istifadə ilə bağlı dərslər götürmək olar, amma voleybolun konkret tələbləri əsas götürülməlidir. İnfrastrukturun keyfiyyəti binanın böyüklüyü ilə deyil, oyunçuların orada nə dərəcədə yaxşı hazırlaşa bilməsi ilə ölçülür. İdman zalları bu keyfiyyətin gündəlik sınaqdan keçdiyi əsas məkandır.